Nội dung chính
Gấu nâu Apennine: Khi “chill” trở thành chiến lược sinh tồn
Qua hàng nghìn năm bị săn đuổi, gấu nâu ở dãy núi Apennine đã tái cấu trúc DNA để trở nên ít hung hăng hơn và sống hòa bình bên người dân Ý.
Thông thường, khi môi trường sống bị con người xâm lấn, các loài thú lớn phản ứng bằng cách rút lui sâu vào rừng. Ở trung tâm dãy núi Apennine, miền trung nước Ý, một quần thể gấu nâu (Ursus arctos marsicanus) đã chọn con đường ngược lại: thay vì chạy trốn hay tấn công, chúng dần “hòa nhã” hơn.
1. Áp lực săn bắn – động lực tiến hoá
Những nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Molecular Biology and Evolution (Bertorelle et al., 2024) chỉ ra rằng, trong suốt 2.000‑3.000 năm qua, con người là lực lượng chọn lọc mạnh mẽ nhất đối với quần thể này. Những cá thể hung hãn, dám xâm nhập vào khu vực canh tác thường bị tiêu diệt đầu tiên, trong khi những con gấu biết tránh né xung đột lại có cơ hội sinh tồn và sinh sản cao hơn.
2. Di truyền học – dấu vết của “hiền lành” trong gen
Qua hàng trăm thế hệ, đặc tính “ít hung hăng” không còn là chỉ hành vi học được mà đã được mã hoá vào bộ gen. Các nhà di truyền phát hiện các biến thể ở gen liên quan tới hormone stress (cortisol) và hệ thống thần kinh trung ương, giúp gấu giảm phản ứng chiến đấu‑chạy trốn. Tiến sĩ Giorgio Bertorelle, đồng tác giả nghiên cứu, nhận định: “Tương tác lâu dài giữa con người và động vật hoang dã có thể ủng hộ sự tiến hoá của các đặc điểm giảm xung đột”.
3. Hậu quả không lường – nguy cơ di truyền và tuyệt chủng
Mặc dù “hiền lành” giúp giảm xung đột người‑động vật, nhưng số lượng cá thể hiện tại chỉ còn dưới 60 con. Độ đa dạng di truyền đang suy giảm nghiêm trọng, dẫn tới hiện tượng xói mòn gen và tích tụ các đột biến có hại. Các nhà bảo tồn lo ngại rằng, việc nhập cá thể từ các quần thể gấu nâu châu Âu khác có thể phá vỡ đặc tính hiền lành đã được chọn lọc, đồng thời làm tăng nguy cơ bệnh truyền nhiễm.
4. Bài học và hướng đi cho công tác bảo tồn
Câu chuyện gấu nâu Apennine là minh chứng sống động cho việc con người không chỉ là kẻ săn bắn mà còn là “đạo diễn” của quá trình tiến hoá. Để bảo tồn cả di truyền độc đáo và tính cách hiền lành, các nhà khoa học đề xuất một chiến lược ba mặt: (1) bảo vệ và mở rộng khu vực sinh sống tự nhiên, (2) triển khai chương trình sinh sản nhân tạo có kiểm soát để tăng đa dạng gen, (3) giáo dục cộng đồng địa phương giảm xung đột và khuyến khích quan sát khoa học.
Như vậy, gấu nâu Apennine không chỉ là “gấu chill” nhất thế giới mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc rằng, mỗi hành động của con người đều có thể viết lại chương trình di truyền của một loài.