Tiến sĩ Từ Hồng Kiệt – Người tiên phong của lò phản ứng thorium Trung Quốc

Nhà vật lý hạt nhân Từ Hồng Kiệt (1955‑2024) đã cống hiến cả đời cho nghiên cứu lò phản ứng muối nóng chảy sử dụng thorium (TMSR). Chỉ vài tuần sau khi ông qua đời ở tuổi 70, dự án do ông dẫn dắt đã đạt trạng thái tới hạn, mở ra một chương mới cho năng lượng hạt nhân bền vững.

Sự ra đi bất ngờ khi dự án đạt bước đột phá

Theo thông cáo của Viện Vật lý Ứng dụng Thượng Hải (SINAP), Tiến sĩ Từ thở cuối cùng lúc 8h15 sáng ngày 14/9 tại nhà, khi đang làm việc trên máy tính. Bài tưởng nhớ trên Science and Technology Daily mô tả: “Các cuốn sách còn mở, con chuột rơi xuống đất, màn hình vẫn hiển thị bài giảng ‘Nhập môn Khoa học và Công nghệ Hạt nhân’ chưa hoàn thành”.

Tiểu sử và hành trình khoa học

Tiến sĩ Từ tốt nghiệp tiến sĩ Vật lý hạt nhân tại Đại học Phúc Đán năm 1989, ngay sau đó gia nhập SINAP. Trong suốt hơn 30 năm, ông từng giữ các vị trí quan trọng: Phó nghiên cứu viên (1991), Phó viện trưởng (1995), Viện trưởng (2001‑2009). Ông cũng từng làm nghiên cứu hợp tác tại Viện Vật lý Hạt nhân Đại học Tokyo (1991‑1992) và là Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Công ty Năng lượng Lianhe Rihuan Thượng Hải.

Thành tựu nổi bật của dự án TMSR

Lò phản ứng TMSR thử nghiệm tại sa mạc Gobi, tỉnh Cam Túc, là lò muối nóng chảy duy nhất trên thế giới sử dụng thorium làm nhiên liệu và đã vận hành ổn định. Tháng 10/2023, lò 2 MW đạt trạng thái tới hạn; đến tháng 6/2024, lò đã hoạt động ở công suất tối đa.

Đây là một trong những hệ thống năng lượng hạt nhân thế hệ thứ tư, với ưu điểm:

• Thay nước bằng muối nóng chảy, cho phép vận hành ở nhiệt độ cao, áp suất thấp, nâng cao hiệu suất.
• Chu trình nhiên liệu khép kín, giảm lượng chất thải phóng xạ và giảm nguy cơ sử dụng cho mục đích quân sự.
• Thorium dồi dào hơn uranium, cung cấp nguồn năng lượng lâu dài cho nền kinh tế.

Vị thế quốc tế và tương lai

Trong một cuộc họp kín của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS) ngày 8/4, Tiến sĩ Từ khẳng định Trung Quốc “đang dẫn đầu thế giới” trong công nghệ lò muối nóng chảy. So với Mỹ – người tiên phong trong thập niên 1960 nhưng đã dừng nghiên cứu vào những năm 1970 – Trung Quốc hiện đang sở hữu lò hoạt động và đang lên kế hoạch xây dựng lò 10 MW (dự kiến đạt tới hạn 2030) và lò trình diễn 100 MW (mục tiêu 2035). Ngoài ra, quốc gia này còn phát triển thiết kế tàu chở hàng chạy bằng năng lượng thorium.

Di sản và tầm ảnh hưởng

Tiến sĩ Từ không chỉ là nhà khoa học mà còn là nhà chiến lược, luôn hướng tới các xu hướng công nghệ toàn cầu. Ông đã dẫn dắt dự án Synchrotron Thượng Hải (đèn sáng thế hệ ba) và sau đó chuyển sang dự án lò thorium, tạo nền tảng cho một thế hệ nhà khoa học trẻ tiếp tục nghiên cứu và ứng dụng công nghệ hạt nhân sạch.

Những định hướng của ông trong 6 tháng gần đây đã giúp SINAP có cái nhìn rõ ràng về lộ trình phát triển cơ học chất lỏng trong lò phản ứng muối nóng chảy trong 10‑15 năm tới, mở đường cho việc thương mại hoá năng lượng thorium ở quy mô lớn.

Với di sản khoa học sâu rộng và tầm nhìn chiến lược, Tiến sĩ Từ Hồng Kiệt sẽ luôn là biểu tượng của sự kiên trì, sáng tạo và trách nhiệm trong việc xây dựng nguồn năng lượng sạch cho tương lai.