Nội dung chính
Third‑party funding (TPF) đang trở thành công cụ quan trọng giúp nhà đầu tư Việt Nam giảm thiểu rủi ro tài chính khi giải quyết tranh chấp đầu tư với Liên minh Châu Âu.
1. Bối cảnh pháp lý: EVFTA & EVIPA
Ngày 30‑6‑2019, Việt Nam ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam‑EU (EVFTA) và Hiệp định Bảo hộ Đầu tư (EVIPA). EVFTA có hiệu lực từ 1‑8‑2020, trong khi EVIPA sẽ có hiệu lực khi được Quốc hội các nước EU và Việt Nam phê chuẩn. Khi EVIPA có hiệu lực, điều 3.28 chương 3 cho phép các bên tham gia tranh chấp sử dụng mô hình tài trợ của bên thứ ba để giảm thiểu chi phí và rủi ro tài chính.
2. Third‑party funding là gì?
Theo EVIPA, một “bên thứ ba tài trợ” là thực thể không phải là một trong các bên tranh chấp nhưng ký thỏa thuận cung cấp chi phí tố tụng và sẽ nhận thù lao khi bên nhận tài trợ thắng kiện. Đây không phải là khái niệm mới trên trường quốc tế; nhưng ở Việt Nam vẫn còn mới mẻ và chưa được quy định chi tiết trong luật nội địa.
3. Ai có thể là nhà tài trợ?
Những tổ chức thường tham gia TPF bao gồm các quỹ đầu tư chuyên biệt, công ty tài chính, ngân hàng, công ty bảo hiểm và thậm chí là công ty mẹ hoặc công ty con của các bên tranh chấp. Một số ví dụ tiêu biểu toàn cầu: Burford Capital, Omni Bridgeway, Harbour Litigation Funding, Longford Capital, Aon.
4. Cơ cấu thù lao
Thù lao của nhà tài trợ phụ thuộc vào kết quả vụ tranh chấp và thường được tính theo một trong các cách sau:
- Khoản cố định.
- Một phần % trên khoản bồi thường thu được.
- Tỷ lệ % trên số vốn đã tài trợ.
- Kết hợp các hình thức trên.
Theo báo cáo của Civil Justice Council (2025), lợi nhuận trung bình của các nhà tài trợ quốc tế dao động từ 15‑50% số tiền thu hồi, hoặc lên tới ba lần vốn đầu tư tùy theo mức cao hơn.
5. Các mô hình tài trợ thực tiễn
TPF có thể được triển khai qua nhiều hình thức:
- Bảo hiểm rủi ro kiện tụng: Bao gồm chi phí và phí pháp lý của bên được bảo hiểm, hoặc cả chi phí của bên đối tượng nếu không thắng.
- Vay truyền thống hoặc đầu tư vốn cổ phần: Nhà tài trợ có thể là công ty mẹ, cổ đông, hoặc ngân hàng cung cấp vay hoặc đầu tư vốn vào dự án tranh chấp.
- Phí thành công (contingency fee): Luật sư đóng vai trò nhà tài trợ, chỉ nhận thù lao khi thắng kiện. Trong một số trường hợp, luật sư còn chịu chi phí tố tụng để tăng mức phí thành công.
6. Các vấn đề pháp lý cần lưu ý
Luật áp dụng: Vì TPF chưa có quy định cụ thể trong luật Việt Nam, các bên nên chọn luật của một quốc gia có hệ thống bảo vệ minh bạch (ví dụ: pháp luật Anh‑Scotland) để điều chỉnh thỏa thuận tài trợ.
Tiêu chí lựa chọn nhà tài trợ: Đánh giá năng lực tài chính, uy tín, kinh nghiệm trong lĩnh vực tranh chấp đầu tư; đồng thời cân nhắc các điều khoản như vốn tối thiểu và quyền kiểm tra thỏa thuận bởi luật sư.
Công bố thông tin: EVIPA (điều 3.37) yêu cầu các bên công bố danh tính và địa chỉ của nhà tài trợ cho Hội đồng Trọng tài và các bên liên quan, nhằm tránh xung đột lợi ích.
Bảo mật thông tin: EVIPA không quy định bảo mật thông tin đối với nhà tài trợ, vì vậy các bên nên tự đưa vào thỏa thuận các điều khoản bảo mật để bảo vệ bí mật kinh doanh và chiến lược pháp lý.
7. Kết luận
Third‑party funding theo EVIPA mở ra một cơ hội mới cho các nhà đầu tư Việt Nam muốn mở rộng hoạt động kinh doanh với EU, đồng thời tạo kênh đầu tư cho các quỹ tài chính quốc tế. Tuy nhiên, nếu không nắm rõ quyền lợi và nghĩa vụ, rủi ro tài chính và pháp lý vẫn có thể xảy ra. Do vậy, doanh nghiệp và nhà đầu tư cần tư vấn pháp lý chuyên sâu, lựa chọn nhà tài trợ uy tín và xây dựng thỏa thuận chi tiết để tận dụng tối đa lợi thế của mô hình này.
Nguyễn Mai Phương – Vũ Thiên Kiều
